ژوزه ساراماگو

رمان‌های ساراماگو معمولاً با یک «اگر» شروع می‌شوند: اگر همه‌ی شهر کور شوند، اگر در یک کشور مرگ تعطیل شود، اگر در انتخابات همه رأیِ سفید بدهند. بعد نویسنده کنار می‌ایستد و نگاه می‌کند که آدم‌ها با آن اگر چه می‌کنند، و آن‌چه می‌کنند همیشه هم آشناست هم ترسناک.

نثرش اولین چیزی است که به چشم می‌آید: جمله‌های بلند، نقلِ قول‌ها بی علامت و پشتِ سرِ هم با ویرگول، پاراگراف‌هایی که یک صفحه‌اند. چند صفحه‌ی اول سردرگم می‌کند، ولی بعد ریتمش را می‌گیری و می‌فهمی این شکلِ نوشتن عمدی است: صدای همه‌ی آدم‌ها در یک جریان می‌ریزد، همان‌طور که در «کوری» هیچ‌کس اسم ندارد. راوی‌اش هم آدمِ عجیبی است؛ طعنه می‌زند، از داستان بیرون می‌آید و درباره‌ی ضرب‌المثل‌ها نظر می‌دهد، و بعد بی‌خبر برمی‌گردد سرِ صحنه‌ای که دلت را می‌شکند.

چیزی که از او می‌ماند، یک حسِ سیاسیِ عمیق است بی هیچ شعار: ساراماگو به قدرت بدبین است و به آدم‌های عادی امیدوار، و این دو را در یک رمان کنارِ هم نگه می‌دارد.