یادداشت‌های زیرزمینی و نازنین و بوبوک

این کتاب بیشتر شبیه ورود به اتاقی تاریک است؛ اتاقی که در آن انسان ناچار می‌شود با بخش‌هایی از خودش روبه‌رو شود که معمولاً از دید دیگران و حتی از دید خودش پنهان می‌کند. داستایوفسکی در این اثر، پیش از آن‌که داستانی روایت کند، ذهن انسان را روی میز می‌گذارد و شروع به کالبدشکافی آن می‌کند. راویِ «زیرزمین» مردی منزوی، تلخ، خودآگاه و سرشار از تناقض است؛ کسی که هم از دیگران بیزار است و هم عمیقاً محتاج دیده‌شدن و دوست‌داشته‌شدن. او از آزادی سخن می‌گوید، اما از آزادی خودش می‌ترسد؛ عقل را می‌شناسد، اما عمداً بر خلاف عقل رفتار می‌کند؛ و بیش از آن‌که از جهان رنج ببرد، از آگاهیِ بی‌پایان خود نسبت به خویشتن رنج می‌کشد. برخلاف تصور خوش‌بینانه‌ای که انسان را موجودی منطقی و قابل پیش‌بینی می‌بیند، نشان می‌دهد که آدمی گاهی حتی برخلاف منفعت، عقل و سعادت خودش عمل می‌کند؛ فقط برای آن‌که ثابت کند هنوز «آزاد» است ، زیرزمین در اینجا فقط یک مکان نیست؛ استعاره‌ای است از روان انسانی. جایی که غرور، ترس، کینه، میل به محبت، خودتحقیری و میل به نابود کردن خویش در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. راوی از آن زیرزمین با ما حرف می‌زند، اما هرچه بیشتر از خودش می‌گوید، مرز میان «او» و «ما» کم‌رنگ تر می شود یادداشت‌های زیرزمینی، با وجود گذشت بیش از یک قرن، هنوز کتابی زنده است. داستایوفسکی در آن به ما وعده‌ی آرامش نمی‌دهد؛ آینه‌ای پیش رویمان می‌گذارد. و گاهی ترسناک‌ترین چیز درباره‌ی یک آینه این نیست که چه چیزی را نشان می‌دهد، بلکه این است که چقدر از آنچه در آن می‌بینیم، برایمان آشناست.